Fasola tonka w dawnym perfumiarstwie i kosmetyce cz. I Receptariusz vintage cz. 7

Aromat do tytoniu i cygar, pachnące saszetki, tabaka, papier do okadzeń, środki na owady. Z tym wszystkim powinna nam się kojarzyć fasola tonka, czyli nasienie tonkowca wonnego (Dipteryx odorata).

Na jej powierzchni nierzadko widać białe kryształy. Te kryształy to kumaryna, główna substancja odpowiedzialna za aromat nasion znad Orinoko. XIX-wieczne podręczniki perfumiarstwa podawały, że tonka jest najczęściej wykorzystywana do produkcji wonnych saszetek, a w postaci ekstraktu stosuje się ją już w wielu różnych formulacjach. Przykładowe receptury francuskich, brytyjskich i niemieckich perfum z XIX i XX wieku zamieszczam w dalszej części artykułu.

Gattefossé i fiksator

Na początku XX w. René-Maurice Gattefossé — pionier aromaterapii — wymienił fasolę tonkę jako jeden z tych surowców, które mają niezwykłe silne, indywidualne noty, w związku z tym nawet zwykłą kompozycję zapachową mogą zmienić w perfumy wysokiej klasy.

Od tego czasu niewiele się zmieniło. Absolut z fasoli tonki po dziś dzień jest nieocenionym surowcem w perfumiarstwie. O ponadczasowej popularności tonki świadczy choćby to, że portal Fragrantica wymienia ponad 200 perfum posiadających w składzie nuty Dipteryx odorata. Najsłynniejszym przykładem jest kompozycja Shalimar stworzona przez Guerlaina w 1925 r. Jest ona uważana za jedną z najlepszych formulacji w historii perfumiarstwa. Kompozycja składała się w 1/3 z olejku z bergamotki, a poza tym zawierała m.in. olejki z innych cytrusów, neroli, drzewo różane, sandałowca, wetywerię, cywet i ekstrakt z fasoli tonki.

Reklama perfum Shalimar i innych produktów marki Guerlain z 1950 r. Źródło: Australian Women’s Weekly (1950). 14 October.

Przetwory z tonki (obok m.in. przetworów z żywicy benzoinowej, labdanum, szałwii muszkatołowej, mirry i ambrette) były i są stosowane jako fiksator, czyli składnik utrwalający zapach.

Warto dodać, że kumaryna występuje również w innych surowcach aromatycznych: cynamonie kasja, lukrecji (Glycyrrhiza glabra), lawendzie, nostrzyku (Melilotus ), trawie żubrowej (Hierochloë odorata) Asperula odoarata, Liatris odoratissima czy przytulii wonnej (Galium odoratum). Ostatni z wymienionych surowców jest od wieków dosyć powszechnie wykorzystywany w Niemczech do aromatyzowania napojów alkoholowych i bezalkoholowych, słodyczy i innych produktów spożywczych

Przyjrzyjmy się teraz zastosowaniu tonki i jej przetworów w perfumiarstwie europejskim na przykładzie nurtu francuskiego, brytyjskiego i niemieckiego.

Perfumiarstwo francuskie, czyli nuty tytoniowe i gourmand

Zacznijmy od perfumiarstwa francuskiego i perfum tytoniowych. Perfumy te mają swoje chwile wzlotów i upadków. Współcześnie obserwuje się to pierwsze zjawisko, więc warto przyjrzeć się recepturom vintage, pokusić o ich odtworzenie lub zainspirować się nimi do stworzenia nowoczesnej kompozycji tytoniowej z użyciem tonki.

Fasola tonka jest jednym z tych aromatów, które posiadają nuty tytoniowe oraz gourmand, w związku z tym świetnie nadaje się do tego typu formulacji. Poniżej dwie przykładowe receptury, których autorem był René-Maurice Gattefossé:

  1. ekstrakt jaśminu (7 cz.), olejek z kwiatów pomarańczy (1 cz.), olejek cynamonowy (2 cz.), olejek różany (2 cz.), wanilina (lub przetwory z wanilii — 2 cz.), absolut tonkowy (6 cz.).
  2. olejek geranium (18 cz.), olejek neroli (10 cz.), olejek różany (10 cz.), ekstrakt z tuberozy (6 cz.), ekstrakt z jaśminu (4 cz.), olejek lawendowy (16 cz.), olejek paczulowy (4 cz.), olejek selerowy (4 cz.), wanilina (lub przetwory z wanilii — 1,5 cz.), metylojonon (14 cz.), fenylooctan etylu (2 cz.), absolut tonkowy (1,15 cz.).

Perfumiarstwo brytyjskie, czyli woda miodowa i sport

Nieco bardziej zróżnicowane przepisy wykorzystujące fasolę tonkę proponowało perfumiarstwo brytyjskie, zwłaszcza nieco wcześniejsze, XIX-wieczne.

Złożoną esencję z fasoli tonki wykonywano, macerując w spirytusie (108 cz.) przez 14 dni kłącze kosaćca (24 cz.), fasolę tonkę (6 cz.), esencję ambrową (ok. 0,5 cz.), olejek ylang-ylang (ok. 0,5 cz.), złożoną esencję z kłącza kosaćca (32 cz.), olejek cytrynowy (0,5 cz.), olejek różany (0,5 cz.), olejek bergamotki (ok. 1,3 cz.).

Bukiet róży damasceńskiej zawierał, oprócz spirytusu różanego (8 cz.), esencję waniliową (1 cz.) , esencję piżmową (2 cz.), nalewkę z fasoli tonki (2 cz.) i ekstrakt z tuberozy (8 cz.).

Bukiet Hilly Fields to perfumy dla osób, które potrzebują „czegoś mocnego”, jak opisuje to Peter MacEwan (1856–1917), brytyjski farmaceuta i drogista. (Hilly Fields to park otwarty w 1896 r. w południowo-zachodniej części Londynu).

Skład: fasola tonka (8 cz.), wanilia (4 cz.), kłącze kosaćca (24 cz.), piżmo (ok. 0,03 cz.), olejek bergamotki (2 cz.), olejek geranium (2 cz.), olejek paczulowy (0,5 cz.), olejek z gałki muszkatołowej (4 cz.), olejek lawendowy (3 cz.), olejek goździkowy (4 cz.), olejek mięty pieprzowej (1 cz.), olejek kasji (2 cz.), nalewka z sumbul (24 cz; tzw. korzeń piżmowy — surowiec otrzymywany z Ferula sumbul = zapaliczka sumbul), spirytus (384 cz.), woda miodowa (40 cz.).

Wykonanie

  1. Maceracja surowców i przetworów roślinnych w spirytusie.
  2. Po miesiącu filtracja.

Warto tutaj przybliżyć, czym była woda miodowa (Honey-water). Była to kompozycja produkowana przez perfumiarza Price’a, którego produkty zamawiał brytyjski dwór królewski. Perfumy te składały się z 500 cz. spirytusu, 1000 cz. wody różanej, 30 cz. miodu, 2 cz. olejku ze skórki bergamoty, 2 cz. olejku neroli, 1 cz. ekstraktu z ambry oraz 100 cz. szafranu. Wykonywano także warianty tego kosmetyku z dodatkiem lawendy, goździków, drewna sandałowca oraz piżma. Przy okazji zapraszam do lektury innych wpisów poświęconych tej fascynującej substancji aromatycznej: 1) Piżmo w dawnej farmacji; 2) Piżmowce i piżmo w perfumerii.

Po kilkudniowej maceracji powyższą mieszaninę filtrowano. Według zapewnień londyńskiego perfumiarza specyfik ten miał cudowne właściwości: leczył łupież, a także hamował ból głowy i leczył przeziębienie.

Butelka po wodzie miodowej z lat 1849–1851. Domena publiczna

Z tonki wykonywano także prostsze perfumy, o sportowej proweniencji:

  1. ekstrakt jaśminowy (4 cz.), ekstrakt różany (1 cz.), esencja z piżma (1 cz.), nalewka z fasoli tonki (2 cz.), spirytus (9 cz.).
  2. esencja neroli (50 cz.), esencja akacji (50 cz.), esencja z kłącza kosaćca (50 cz.), nalewka z fasoli tonki (25 cz.), esencja piżmowa (5 cz.), olejek cytrynowy (1 cz.), spirytus różany (100 cz.).
  3. trójkrotny ekstrakt różany (ok. 16 cz.), ekstrakt kasji (6 cz.), ekstrakt kwiatów pomarańczy (6 cz.), nalewka tonkowa (ok. 16 cz.), spirytus (96 cz.), olejek trawy cytrynowej (ok. 2.5 cz.), nalewka z piżma (ok. 2.5 cz.).

Receptury te pokazują też, że na przełomie XIX i XX w. rzadko spotykano perfumy bez nut zwierzęcych. Ambra, cywet i piżmo (oraz ich roślinne odpowiedniki) dominowały na rynku aromatów. Niemniej zdarzały się przepisy lżejsze, w tym takie wykorzystujące tonkę jako jedną z ingrediencji:

  1. esencja róży (2 cz.), esencja tuberozy (2 cz.), nalewka z tonki (ok. 1,1 cz.), ekstrakt z werbeny (ok. 0,25 cz.), alkohol (10,5 cz.)
  2. esencja tuberozy (5 cz.), esencja gorzkich pomarańczy (5 cz.), esencja różana (5 cz.), nalewka z tonki (2 cz.);
  3. esencja kwiatów pomarańczy (28 cz.), esencja tuberozy (7 cz.), spirytus różany (5 cz.), spirytus neroli (5 cz.), nalewka tonkowa (7 cz.), alkohol (76 cz.).
Butelka po perfumach z lat 1820–1870 (Metropolitian Museum of Art)

Perfumiarstwo niemieckie

Niemiecka tradycja perfumiarska w przeciwieństwie do szkoły francuskiej i brytyjskiej, nie stosowała szeroko fasoli tonki, ale pewne ciekawe przykłady możemy znaleźć. Poniżej receptury także z XIX w.

Fasola tonka (25 cz.), wanilina (2,5 cz.), olejek neroli (0,5 cz.), olejek lawendowy (0,5 cz.), ekstrakt z paczuli (20 cz.), kłącze kosaćca (50 cz.; pachnie fiołkami), olejek bergamotki (7,5 cz.), olejek różany (0,5 cz.) olejek kminkowy (5 kropli), kwas benzoesowy (2,5 cz.; stosowano jako zamiennik nalewki z żywicy benzoinowej), spirytus (1000 cz.). Wszystkie składniki należało wymieszać i macerować przez 14 dni, po tym czasie perfumy filtrowano i zabarwiano chlorofilem.

Inny wariant to fasola tonka (8,0 cz.), kłącze kosaćca (200 cz.), olejek różany (2,0 cz.), olejek bergamotki (4,0 cz.), piżmo (0,2 cz.), styraks (4,0 cz.), olejek z kwiatów pomarańczy (2,0 cz.), olejek z owocni gorzkiej pomarańczy (8 kropli), ambra (0,5 cz.), spirytus (1000 cz.). Wszystkie składniki także należało wymieszać i macerować przez 14 dni, a po tym czasie perfumy filtrowano i zabarwiano chlorofilem.

Seria „Receptariusz vintage”

  1. Jak zrobić ocet aromatyczny? Receptariusz vintage
  2. Jak zrobić wodę kolońską? Receptariusz vintage
  3. Jak zrobić leki i kosmetyki z terpentyny? Receptariusz vintage
  4. Jak zrobić środki na komary, muchy i mole z olejków eterycznych? Receptariusz vintage cz. 4
  5. Wanilia jako składnik kosmetyków i leków Receptariusz vintage cz. 5
  6. Olejek terpentynowy: składnik lakieru, pokostu i werniksu Receptariusz vintage cz. 6
Obrazek posiada pusty atrybut alt; plik o nazwie HISTORIA_NAT_PRZYPRAW_MO1_hjt-1024x768.jpg
Więcej receptur vintage i informacji na temat fasoli tonki i historii innych aromatycznych przypraw znajdziecie w książce „Historia naturalna przypraw”.

Bibliografia

  • Askinson, George William, and Isidor Furst. Perfumes and Their Preparation : Containing Complete Directions for Making Handkerchief Perfumes, Smelling-Salts … Cosmetics, Hair Dyes, and Other Toilet Articles. N. W. Henley & CO. & E. & F. N. Spon, 1892.
  • Buchheister, G. A., and G. Ottersbach. Handbuch Der Drogisten-Praxis Bd.2. 1914, 1914.
  • Calkin, Robert R., and Joseph Stephan. Jellinek. Perfumery : Practice and Principles. John Wiley & Sons, 1994.
  • Ebert, Albert E., and A. Emil Hiss. The Standard Formulary : A Collection of Nearly Five Thousand Formulas : For Pharmaceutical Preparations, Family Remedies, Toilet Articles, Veterinary Remedies, Soda Fountain Requisites, and Miscellaneous Preparations Especially Adapted to the Requirements of Retail Druggists . Engelhard, 1900.
  • Gattefossé, René Maurice. Formulary of Perfumes and Cosmetics. Chemical Pub. Co., 1959.
  • Hager, Hermann. Manuale Pharmaceuticum Seu Promptuarium, Quo et Praecepta Notatu Digna Pharmacopoearum Variarum et Ea, Quae Ad Paranda Medicamenta in Pharmacopoeas Usitatas Non Recepta Sunt, Atque Etiam Complura Adjumenta et Subsidia Operis Pharmaceutici Continentur . E. Gèunther, 1866.
  • MacEwan, Peter. Pharmaceutical Formulas: Being The Chemist and Druggist̕s Book of Useful Recipes for the Drug-Trade Collated Chiefly from The Chemist and Druggist and The Chemists̕ and Druggists̕ Diaries . Chemist and Druggist, 1911.
  • Pradal, P. A Complete Treatise on Perfumery: Containing Notices of the Raw Material Used in the Art, and the Best Formulae for the Fabrication of Pomades, Oils, Powders, Cosmetics. H.C. Bair & J.A Norton, 1864.
  • Smakosz, Aleksander Karol. “Etnofarmakologia Miodu.” Historia Medycyny i Farmacji: Szkice i Eseje, edited by Aleksander Karol Smakosz, Pharmacopola, 2022, pp. 164–170.
  • —. Historia Naturalna Przypraw. Pharmacopola, 2022.
  • Winckler, et al. The Techno-Chemical Receipt Book: Containing Several Thousand Receipts, Covering the Latest, Most Important and Most Useful Discoveries in Chemical Technology, and Their Practical Application in the Arts and the Industries. H. C. Baird & Co., 1886.

O autorze

Aleksander K. Smakosz — magister farmacji, doktorant na Katedrze Biologii i Biotechnologii Farmaceutycznej (Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu). Specjalizuje się w tematach związanymi z botaniką ekonomiczną, etnofarmakologią, farmakognozją i fitochemią. Jest redaktorem naczelnym wydawnictwa i czasopisma „Pharmacopola” (pharmacopola.pl), czasopisma „ELIXIR”, oraz serii wydawniczych „Acta Uroborosa” i „Etnofarmakologia i Etnofarmacja”. Prowadzi blog poświęcony przyprawom z perspektywy botaniki ekonomicznej i farmacji (gulosus.pl).

Dodaj komentarz

Polecane produkty

  • Bestseller
    Mieszanka Marsylia 01 (olejki przeciwwirusowe) 15 ml Podgląd
  • Bergamotka tłoczona olejek eteryczny BIO 10 ml Podgląd
  • Bestseller
    Mieszanka Choina i Świerk 02 (olejki dla dzieci) 10 ml Podgląd
  • Bestseller
    Rozmaryn olejek eteryczny ct. cyneol 20 ml Podgląd
  • Bestseller
    Copaiba olejek eteryczny poj. 20 ml Podgląd
  • Bestseller
    Drzewo herbaciane olejek eteryczny (Australia) 15 ml Podgląd