Fasola tonka w dawnym perfumiarstwie i kosmetyce cz. II Receptariusz vintage cz. 8

Jednym z surowców aromatycznych, zyskujących w ostatnich latach na popularności jest pachnący waniliowo absolut fasoli tonki. Podobnie jak z wanilii, nie otrzymuje się z niego olejku eterycznego (więcej: Olejek waniliowy – dlaczego nie jest dostępny).

Jak pisałem w poprzedniej części tego opracowania (Fasola tonka w dawnym perfumiarstwie i kosmetyce cz. I Receptariusz vintage cz. 7) tonka należy do nut typu gourmand. Słodki i przyprawowy zapach nasion Dipteryx odorata wywołuje jednoznaczne skojarzenia z kulinariami i słodkościami, więc ta kwalifikacja jest jak najbardziej słuszna.

Współcześnie tonka jest powszechnie wykorzystywana przez wszystkie liczące się firmy perfumiarskie, jak: Jean Paul Gaultier, Chanel, Carolina Herrera, Versace, Jo Malone, Dior, Versace, Lancôme, Tom Ford, Givenchy, Guerlain etc. Nie powinno to dziwić, już ojciec aromaterapii, René-Maurice Gattefossé był zdania, że tonka potrafi przeciętną kompozycję zmienić w nietuzinkową formulację.

Zapraszam do lektury kolejnego artykułu z serii Receptariusz vintage.

Perfumy z kaktusa i bukiet Królowej Wiktorii

Kaktus Cereus nycticallus, znany pod współczesną nazwą botaniczną Selenicereus grandiflorus („królowa nocy”; literalnie łacińska nazwa oznacza woskoksiężyc wielkokwiatowy) był w XIX w. inspiracją dla twórców sztuki. Nie inaczej było w przypadku perfumiarzy. Perfumy Cereus kwitnący nocą wykonywano z nalewki z fasoli tonki (2 cz.), nalewki z żywicy benzoinowej (4 cz.), spirytusu różanego (4 cz.), ekstraktu z jaśminu (4 cz.) i esencji z cywetu (2 cz.).

Thornton, R.J. (1807). New illustration of the sexual system of Carolus von Linnaeus and the temple of Flora, or garden of nature.

W samym kaktusie „królowa nocy” wykryto następujące molekuły aromatyczne: limonen, linalol, alkohol izoamylowy, izowalerian benzylu, ocymen, 6-metylohept-5-en-2-on, benzaldehyd, neral, geranial, dihydro-β-jonon, α-jonon, geranyloaceton, alkohol benzylowy, farnezol i wanilinę.

Królowa Wiktoria była jedną z pierwszych monarchiń-celebrytek. W 1876 r. przyjęła tytuł Cesarzowej Indii, który piastowała aż do śmierci w 1901 r. Fakt ten stał się inspiracją dla twórców kosmetyków, w tym perfum. Jednym z najbardziej jaskrawych przykładów jest kompozycja Bukiet Cesarzowej Indii. Wykonywano go poprzez miesięczną macerację w spirytusie (1152 cz.) piżma (0,5 cz.), ambry (0,5 cz.), cywetu (0,25 cz.) z dodatkiem olejku różanego (ok. 0,75 cz.), olejku z drewna różanego (ok. 0,7 cz.), olejku bergamotki (4,5 cz.), olejku lawendowego (6 cz.), esencji z fasoli tonka (24 cz.), esencji paczulowej (24 cz.), ekstraktu jaśminowego (48 cz.), trzykrotnie destylowanej wody różanej (24 cz.). Istotnie, perfumy godne monarchów!

XIX-wieczny projekt etykiety na „Bukiety Królowej Wiktorii” (fr. Bouquet de la Reine Victoria). Domena publiczna

Perfumy królowej Szkotów a sprawa amerykańska

Ale nie tylko wielka królowa Wiktoria była inspiracją dla twórców perfum. Imieniem innej słynnej monarchini, Marii I Stuart (1542–1587), zostały nazwane najpopularniejsze perfumy w XIX-wiecznych USA (sprzedawano je również w Szkocji pod nazwą Perfumy Marii, królowej Szkotów). Z pewnością sławna delfini ich nie znała, gdyż fasola tonka — jeden ze składników tego bukietu — została opisana po raz pierwszy w 1775 r. przez francuskiego farmaceutę i botanika — Jean Baptiste Christophore Fusée Aubleta, podczas badań na terenie Gujany francuskiej.

Skład: olejek różany (0,5 cz.), olejek sandałowca (0,5 cz.), olejek bergamotki (1 cz.), nalewka z żywicy benzoinowej (32 cz.), nalewka z kłącza kosaćca (32 cz.), nalewka z fasoli tonka (32 cz.), esencja cywetowa (32 cz.), spirytus różany (32 cz.), ekstrakt z kasji (32 cz.), ekstrakt jaśminowy (32 cz.), ekstrakt z róży (32 cz.), ekstrakt z fiołków (32 cz.), esencja z piżma (8 cz.), esencja z ambry (16 cz.).

W niektórych wariantach tych perfum, zamiast przetworów z tonki, dodawano esencję waniliową (również z pewnością nieznaną przez Marię Stuart, gdyż cenne strąki pojawiły się na rynku brytyjskim na początku XVII w.). Więcej na temat przetworów i perfum z wanilii: Wanilia jako składnik kosmetyków i leków Receptariusz vintage cz. 5

XIX-wieczna fiolka z „Bukietem Marii Stuart”. Domena publiczna

Bukiet Cesarzowej Eugenii i inne bukiety tonkowe

Tonkę niemal na pewno znała za to Cesarzowa Eugenia (1826–1920) — ostatnia monarchini francuska, żona Napoleona III. Ale czy znany był jej „Bukiet Cesarzowej Eugenii”?

Skład: ekstrakt z piżma (1 cz.), ekstrakt z wanilii (1 cz.), ekstrakt z tonki (1 cz.), ekstrakt z neroli (1 cz.), ekstrakt geranium (2 cz.), ekstrakt z sandałowca (2 cz.), trójkrotna esencja z róż (2 cz.).

To wersja cesarska, ale bywały mniej bogate. Na przykład taki marszałek mógł sobie pozwolić na perfumy z mniej rzadkich składników, chociaż i tutaj pojawia się nalewka tonkowa. Maréchale Bouquet był formulowany z: olejku goździkowego (ok. 0.2 cz.), olejku z sandałowca (ok. 0,2 cz.), esencji piżmowej (1 cz.), esencji z ambry (1 cz.), spirytusu neroli (2 cz.), nalewki tonkowej (2 cz.), esencji waniliowej (2 cz.), nalewki z kłącza kosaćca (2 cz.), spirytusu z wetywerii (2 cz.), spirytusu różanego (4 cz.) i ekstraktu z kwiatów pomarańczy (4 cz.).

Pod nazwą nalewki tonkowej rozumiano alkoholowy ekstrakt z fasoli tonki lub nalewkę złożoną: fasola tonka pokryta kryształami kumaryny (10 cz.), spirytus (50 cz.), woda (w znaczeniu hydrolatu lub roztworu alkoholowego) z kwiatów gorzkiej pomarańczy (10 cz.).

W XIX wieku nalewka tonkowa była wykorzystywana przez aptekarzy jako substytut przetworów z przytulii wonnej — Galium odoratum (nie powinno to dziwić, gdyż oba surowce zawierają dużą ilość kumaryny). Wykonywano z niej poduszki zapachowe oraz wykorzystywano jako corrigens w technologii leków. Wchodziła również w skład preparatów na choroby serca i koklusz (objawowo).

X Y Z i T O N K A — uniwersalne bazy do perfum z bobem tonką

W dawnych receptariuszach drogeryjnych zamieszczano przepisy na tzw. Bukiety X Y Z. Mieszanki te były uniwersalną bazą, z której chemicy mogli wykonać bardziej skomplikowane perfumy i sprzedawać pod swoją własną nazwą.

Przykładowy przepis: olejek cytrynowy (0,5 cz.), olejek różany (ok. 0,2 cz.), olejek neroli (0,25 cz.), kłącze kosaćca (1,5 cz.), fasola tonka (1 cz.), piżmo (0,1 cz.), spirytus (192 cz.). Wszystkie składniki poddawano maceracji przez siedem dni, a następnie perfumy filtrowano.

W późniejszych czasach zamiast tonki zaczęto dodawać do formulacji kumarynę.

Eau Athenienne (fr. „woda ateńska”), jeden z rodzajów uniwersalnej „wody kolońskiej” również wykorzystywał fasolę tonkę. (O wodach kolońskich pisałem tutaj: Jak zrobić wodę kolońską? Receptariusz vintage cz. 2). Przygotowywano ją, mieszając olejek geranium (1 cz.), olejek goździkowy (ok. 0,6 cz,), olejek bergamotki (2,5 cz.), nalewkę z tonki (5 cz.), esencję waniliową (2 cz.) i spirytus (192 cz.).

Zostańmy jeszcze na chwilę w klimatach śródziemnomorskich. Aqua Cyprica (łac. „woda cypryjska”) była przygotowywana na wiele sposobów. Hermann Hager (1816–1897) podał następujący skład: esencja ambrowa (1 cz.), esencja piżmowa (10 cz.), esencja waniliowa (10 cz.), esencja z kłącza kosaćca (10 cz.), esencja z fasoli tonka (10 cz.), spirytus różany destylowany (40–60 cz.). Co ciekawe, w wypadku tej formulacji, po zmieszaniu i odstawieniu nie filtrowano jej, lecz dekantowano perfumy znad osadu („Misce, sepone et decantha.”).

Mydło tonkowe, skóra hiszpańska i inne produkty z fasolą tonka w składzie

Płynne mydło do dłoni

Skład: kwas benzoesowy (1 cz.), nalewka tonkowa (6 cz.), miękkie mydło (3 cz.), gliceryna (24 cz.), woda różana (62 cz.)

Wykonanie

  1. Rozpuść kwas benzoesowy w nalewce tonkowej i dodaj do gliceryny.
  2. Zmieszaj mydło z 24 cz. wody różanej, aż do uzyskania jednolitej mieszaniny.
  3. Wymieszaj 1 z 2.
  4. Dodaj resztę wody różanej.

Przetwory z tonki były również dodawane do mydeł twardych, jak w poniższej recepturze: mydło z wosku (300 cz.), skrobia (300 cz.), olejek bergamotki (16,5 cz.), olejek geranium (6,5 cz.), olejek kasji (1,5 cz.), olejek sandałowca (0,8 cz.), olejek cedrowca (ok. 3,3 cz.), nalewka piżmowa (ok. 3,3 cz.), nalewka z tonki (ok. 3,3 cz.), nalewka ze styraksu (10 cz.).

Drewniane pudełko na esencje aromatyczne, Florencja, Włochy, 1612–1900. Science Museum, London. Attribution 4.0 International (CC BY 4.0)

Skóra hiszpańska

Jedną z mało znanych form perfum stałych jest wiązanie zapachu ze skórą. Tego rodzaju nośnik ma wiele zalet — jest biodegradowalny i utrzymuje zapach przez wiele lat. Peau d’Espagne („skóra hiszpańska”) była nasączana następującą mieszaniną:

Po przefiltrowaniu, fragmenty skóry były umieszczane w roztworze na 3–4 dni. W kolejnym kroku umieszczano Peau na szkle. Po wyschnięciu pokrywano ją następującą pastą i pozostawiano do wyschnięcia:

  • kwas benzoesowy (2,5 cz.)
  • piżmo (0,25 cz.)
  • cywet (0,25 cz.)
  • guma arabska (8 cz.)
  • gliceryna (6 cz.)
  • woda (14 cz.)

Roztwór do nasączania papieru do okadzeń

  • żywica benzoinowa (7 cz.)
  • balsam tolutański (7 cz.)
  • nalewka tonkowa (7 cz.)
  • esencja z wetywerii (7 cz.)
  • alkohol (ok. 20 cz.)

Krem z tonki

1 cz. fasoli tonka (lub jego przetworu) była mieszana z roztopionym tłuszczem. Odstawiano produkt na kilka dni, a następnie nadtapiano i filtrowano przez len. W podobny sposób przygotowywano „olej tonkowy”. Jego bazą był olej migdałowy (1:4).

Środek do odstraszania moli

Na początku XX wieku tonkę stosowało się jako środek do odstraszania moli.
W skład tego preparatu wchodziła: tonka, kmin rzymski, gałka muszkatołowa, goździki oraz kłącze irysa w równych ilościach. Więcej na temat olejków eterycznych w zwalczaniu moli, prusaków i innych owadów tutaj: Jak zrobić środki na komary, muchy i mole z olejków eterycznych? Receptariusz vintage cz. 4

Zakończenie

To koniec mojej perfumiarskiej opowieści o historycznych aspektach fasoli tonki. Jest ona surowcem nietuzinkowym. Dobrze komponuje się z nutami przyprawowymi, zwierzęcymi, z różą, sandałowcem i jaśminem. Chociaż dawnej próbowano ją również łączyć z olejkami z cytrusów, ylang-ylang, a nawet z miętą pieprzową i lawendą! Biorąc to pod uwagę, ciężko nie zgodzić się z pionierem aromaterapii R. Gattefossém, który uważał ekstrakt z tonki za jeden z najbardziej uniwersalnych zapachów, któremu trudno się oprzeć.

Seria „Receptariusz vintage”

  1. Jak zrobić ocet aromatyczny? Receptariusz vintage
  2. Jak zrobić wodę kolońską? Receptariusz vintage
  3. Jak zrobić leki i kosmetyki z terpentyny? Receptariusz vintage
  4. Jak zrobić środki na komary, muchy i mole z olejków eterycznych? Receptariusz vintage cz. 4
  5. Wanilia jako składnik kosmetyków i leków Receptariusz vintage cz. 5
  6. Olejek terpentynowy: składnik lakieru, pokostu i werniksu Receptariusz vintage cz. 6
  7. Fasola tonka w dawnym perfumiarstwie i kosmetyce cz. I Receptariusz vintage cz. 7
Obrazek posiada pusty atrybut alt; plik o nazwie HISTORIA_NAT_PRZYPRAW_MO1_hjt-1024x768.jpg
Więcej receptur vintage i informacji na temat fasoli tonki i historii innych aromatycznych przypraw znajdziecie w książce „Historia naturalna przypraw”.

Bibliografia

  • Askinson, George William, and Isidor Furst. Perfumes and Their Preparation : Containing Complete Directions for Making Handkerchief Perfumes, Smelling-Salts … Cosmetics, Hair Dyes, and Other Toilet Articles. N. W. Henley & CO. & E. & F. N. Spon, 1892.
  • Buchheister, G. A., and G. Ottersbach. Handbuch Der Drogisten-Praxis Bd.2. 1914, 1914.
  • Calkin, Robert R., and Joseph Stephan. Jellinek. Perfumery : Practice and Principles. John Wiley & Sons, 1994.
  • Ebert, Albert E., and A. Emil Hiss. The Standard Formulary : A Collection of Nearly Five Thousand Formulas : For Pharmaceutical Preparations, Family Remedies, Toilet Articles, Veterinary Remedies, Soda Fountain Requisites, and Miscellaneous Preparations Especially Adapted to the Requirements of Retail Druggists . Engelhard, 1900.
  • Gattefossé, René Maurice. Formulary of Perfumes and Cosmetics. Chemical Pub. Co., 1959.
  • Hager, Hermann. Manuale Pharmaceuticum Seu Promptuarium, Quo et Praecepta Notatu Digna Pharmacopoearum Variarum et Ea, Quae Ad Paranda Medicamenta in Pharmacopoeas Usitatas Non Recepta Sunt, Atque Etiam Complura Adjumenta et Subsidia Operis Pharmaceutici Continentur . E. Gèunther, 1866.
  • MacEwan, Peter. Pharmaceutical Formulas: Being The Chemist and Druggist̕s Book of Useful Recipes for the Drug-Trade Collated Chiefly from The Chemist and Druggist and The Chemists̕ and Druggists̕ Diaries . Chemist and Druggist, 1911.
  • Pradal, P. A Complete Treatise on Perfumery: Containing Notices of the Raw Material Used in the Art, and the Best Formulae for the Fabrication of Pomades, Oils, Powders, Cosmetics. H.C. Bair & J.A Norton, 1864.
  • Smakosz, Aleksander Karol. “Etnofarmakologia Miodu.” Historia Medycyny i Farmacji: Szkice i Eseje, edited by Aleksander Karol Smakosz, Pharmacopola, 2022, pp. 164–170.
  • —. Historia Naturalna Przypraw. Pharmacopola, 2022.
  • Winckler, et al. The Techno-Chemical Receipt Book: Containing Several Thousand Receipts, Covering the Latest, Most Important and Most Useful Discoveries in Chemical Technology, and Their Practical Application in the Arts and the Industries. H. C. Baird & Co., 1886.

O autorze

Aleksander K. Smakosz — magister farmacji, doktorant na Katedrze Biologii i Biotechnologii Farmaceutycznej (Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu). Specjalizuje się w tematach związanymi z botaniką ekonomiczną, etnofarmakologią, farmakognozją i fitochemią. Jest redaktorem naczelnym wydawnictwa i czasopisma „Pharmacopola” (pharmacopola.pl), czasopisma „ELIXIR”, oraz serii wydawniczych „Acta Uroborosa” i „Etnofarmakologia i Etnofarmacja”. Prowadzi blog poświęcony przyprawom z perspektywy botaniki ekonomicznej i farmacji (gulosus.pl).

Dodaj komentarz

Polecane produkty

  • Bestseller
    Drzewo herbaciane olejek eteryczny (Australia) 15 ml Podgląd
  • Bestseller
    Mieszanka Lawenda 02 (olejki na sen dla dzieci) 10 ml Podgląd
  • Bestseller
    Lawenda lekarska olejek eteryczny bio (Bułgaria) 15 ml Podgląd
  • Bestseller
    Rozmaryn olejek eteryczny ct. cyneol 20 ml Podgląd
  • Bestseller
    Mięta pieprzowa olejek eteryczny 20 ml Podgląd
  • Bestseller
    Pomarańcza słodka olejek eteryczny bio (Meksyk) 20 ml Podgląd